करन्सी डेरिव्हेटिव्ह्ज कोण वापरतो — आणि का

करन्सी जोखीम सगळीकडे आहे

तीन महिन्यांनी डॉलरमध्ये पैसे द्यायचे असलेल्या आयातदाराचे रुपया कमकुवत झाला तर नुकसान होते. डॉलरमध्ये पैसे मिळणाऱ्या निर्यातदाराचे किंवा फ्रीलान्सरचे रुपया मजबूत झाला तर नुकसान होते. परदेशात विद्यापीठाची फी भरणारे कुटुंब, डॉलरमध्ये कर्ज असलेली कंपनी — प्रत्येकाकडे EXPOSURE आहे: एक्सचेंज रेट हलल्यावर ज्यांची रुपयातील व्हॅल्यू बदलते असे पैसे.

हेजिंग: दर निश्चित करणे

HEDGE म्हणजे अशी पोझिशन जी तुमच्या एक्सपोजरचे नुकसान होते तेव्हा फायद्यात जाते. डॉलरमध्ये पैसे द्यायचे असलेला आयातदार USD/INR Futures खरेदी करू शकतो: रुपया कमकुवत झाला तर बिल महाग होते, पण Futures मध्ये फायदा होतो. डॉलर मिळणारा निर्यातदार ते विकू शकतो. उद्देश निश्चितता आहे, नफा नाही.

RBI चा underlying-exposure नियम

FEMA आणि RBI च्या निर्देशांनुसार, रुपयाचा समावेश असलेल्या एक्सचेंज-ट्रेडेड करन्सी डेरिव्हेटिव्हमध्ये पोझिशन फक्त करारबद्ध एक्सपोजरचे हेजिंग करण्यासाठीच घेता येते — म्हणजे FEMA अंतर्गत परवानगी असलेल्या आणि प्रत्यक्षात झालेल्या व्यवहारातून आलेली करन्सी जोखीम. ही चौकट 5 January 2024 च्या परिपत्रकात पुन्हा मांडली गेली, 3 May 2024 पासून लागू. सर्व INR पेअर्स आणि एक्सचेंज मिळून USD 5 million पर्यंत कागदपत्रांची गरज नाही, पण वापरकर्त्याकडे एक्सपोजर असणे आवश्यक आहे आणि ते दाखवता येण्याची जबाबदारी त्याची आहे; त्यापेक्षा जास्त असल्यास एक्सपोजरची कागदपत्रे असावी लागतात (3 November 2026 पर्यंत).

2024 आणि 2026 मध्ये काय बदलले

May 2024 पूर्वी अनेक रिटेल ट्रेडर्स कोणत्याही करन्सी एक्सपोजरशिवाय USD/INR Futures आणि Options वापरत होते. एक्सपोजर नियम पुन्हा मांडला गेला आणि एक्सचेंज व ब्रोकर्सनी तो लागू करायला सुरुवात केली, तेव्हा करन्सी सेगमेंटमधील रिटेल व्यवहार झपाट्याने घटले. 10 October 2026 रोजी RBI ने आणखी पाऊल टाकत कागदपत्रांशिवायची मर्यादा USD 100 million वरून USD 5 million केली. शिकणाऱ्यासाठी धडा: ही आधी हेजिंगची साधने आहेत, आणि नियम त्यांना त्याच दृष्टीने पाहतात.

तुम्ही शिकलात: करन्सी डेरिव्हेटिव्ह्ज कोण वापरतो

एक्सपोजर म्हणजे असे कोणतेही पेमेंट किंवा येणे, ज्याची रुपयातील व्हॅल्यू एक्सचेंज रेटसोबत बदलते

एक्सपोजरचे नुकसान होते तेव्हा हेज फायद्यात जातो; उद्देश निश्चितता आहे, नफा नाही

INR करन्सी डेरिव्हेटिव्ह्जसाठी RBI ला मूळ एक्सपोजर आवश्यक आहे; छोटा आकार फक्त कागदपत्रांतून सूट देतो

2024 पासून एक्सपोजरशिवायचे रिटेल व्यवहार बहुतांशी या सेगमेंटमधून बाहेर पडले आहेत